محمدرضا مودودی / معاون سازمان توسعه‌تجارت ایران
این واقعیتی مسجل است که در جوامعی که از توسعه‌یافتگی سیاسی برخوردار هستند، ردپایی تاریخی از رشد علوم انسانی نیز هویداست و ارتباط موثری بین رشد و توسعه علوم انسانی با توسعه سیاسی از یک‌سو و رشد و توسعه علوم انسانی با رشد اقتصادی ازسوی دیگر برقرار است و این اشتباه بزرگی است که وقتی از توسعه اقتصادی سخن به میان می‌آید، ذهن برخی فقط معطوف به علوم فنی و مهندسی می‌شود، در حالی که علوم انسانی مبنا و زمینه‌ساز توسعه اقتصادی بوده و هست. زمانی اندیشمند فرانسوی، «آلکسی دوتوکویل» گفته بود: «اندیشه‌های یک عصر، همواره با پیوندهای نامحسوس اما فوق‌العاده قدرتمندی، به اندیشه‌های عصر پیش از خود مرتبط می‌شوند»؛ بنابراین «نمی‌توان از یک ملت در یک دوره تاریخی معین سخن گفت، بی‌آنکه در این باره کسب اطلاع کرده باشیم، اینکه نیم‌قرن پیش، این ملت چه وضعیتی داشته است؟! » این واقعیتی است که بیش از هر موضوعی بر این نکته تاکید دارد که انقلاب صنعتی اروپا، فقط مرهون مکتب‌های اقتصادی یا فقط نتیجه تلاش یا نگاه عملگرایانه نخبگان مهندسی این قاره نبوده، بلکه مفاهیمی مانند رشد، رقابت، بهره‌وری و حتی کار، تحول و فناوری که امروز در انحصار فرهنگ
اقتصادی تعداد معدودی از کشورهای توسعه‌یافته است؛ در فلسفه‌ای عمیق‌تر و فرهنگی تاریخی‌تر ریشه دارند که از جمله آنها می‌توان به مکتب «قدیس آگوستین» و باور پیوریتن‌ها به تحمل مکافات دنیوی با «کار» و تلاش سخت و فرساینده برای بخشایش نخستین گناه آدم و حوا، در بدو خلقت اشاره کرد که بعدها با ترکیب فلسفه «تنازع» کانت، «دیالکتیک» هگل، «اصل بقا»ی داروین و «خطرپذیری» نیچه، به یک باور عمومی و فرهنگ غالب رقابتی تبدیل شد که جهان پیش رو را دگرگون کرد و مفاهیم تازه‌ای را به فضای کسب‌وکار جهان بخشید. همچنانکه توفیق‌های ناگهانی و انفجاری آسیای‌شرقی که از آن با عنوان «معجزه» یاد می‌شود، نیز بی‌ارتباط با کلیدواژه‌های مکتب کنفوسیوسی و لائوتسه‌ای چینی و فرهنگ سخت‌گیرانه حاکم بر معابد تبتی نیست. واقعیت این است که این انقلاب‌ها و تحولات بزرگ، آسان، ارزان و بدون درد، حاصل نشده و پشت این بهشتی که امروز بسیاری آرزویش را می‌کنند، تاریخی از تلخکامی‌ها، تاریکی‌ها، عذاب‌ها و تلخ‌ترین حوادث و دردناک‌ترین تجربه‌ها نهفته است که نمی‌توان بی‌عبور از آنها، به این سرزمین طلاخیز اقتصادی دست یافت. حتی آدام‌اسمیت نیز که پرچمدار انقلاب اقتصادی جهان
و بنیانگذار مکتب کلاسیک و «پدر علم اقتصاد» نام گرفته، بیش از آنکه یک اقتصاددان باشد، استاد «فلسفه اخلاق» دانشگاه گلاسکو بوده و بعد از اوست که به‌تدریج اقتصاددانان صاحب‌نام جهان از عصر ویکتوریا گرفته تا برندگان جایزه نوبل امروز، سکان کشتی انقلاب صنعتی را به‌دست گرفته و این جریان بزرگ و جهانی را هدایت کرده‌اند. در حقیقت نقطه آغاز تحولات عمیق فکری و شیوه‌های نوین زندگی و تجدد و رهایی از قیود سیاه هزارساله کلیسا و سنت‌های کهنه مبتنی بر پارادایم جهان‌مرکزی زمین (نگرش بطلمیوسی) در قاره سبز اروپا را باید در قرن ۱۵ و ۱۶ میلادی جست‌وجو کرد. عصری که نمادش نه پیشه‌وران و کشاورزان و صنعتگران، بلکه جامعه‌ای از دانشمندان و فیلسوفانی است که این مسئولیت خطیر را بردوش گرفته و با قدرت ذهن و نیروی نبوغ و بینش استثنایی خود، نه فقط آینده اروپا، که نظام حاکم بر جهان را دگرگون کرده و اقتصاد را بالاتر از سیاست، بر تخت امپراتوری جهانی نشاندند. این بازگشت به گذشته، امروز از آن جهت برای ما مهم است که بسیاری از ما به اشتباه برای رفع تمام مشکلات اقتصادی و نابهنجاری‌های تولید و خروج از بحران بیکاری و رکود، بیش از حد معقول، متمرکز بر
توان فعالان اقتصادی، صنعتگران و بازرگانانی هستیم که بی‌شک فرزندان همین جغرافیای فرهنگی بوده و بدون همراهی و همسویی دیگر عناصر اجتماع به هیچ عنوان قادر به برآورده کردن انتظارات عمومی نخواهند بود و خواهان آنیم که بی‌آنکه خود ناگزیر به پرداخت هزینه و یا زحمتی باشیم، به یکباره از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب جسته و نسخه‌ای شفابخش برای بیماری تاریخی نظام اقتصادی‌مان بیابیم. واقعیت این است که مادامی که قصه «چراغ جادو» الگوی فرهنگی ما و کسب «ثروت یک‌شبه و بی‌زحمت»، آرزوی خیال‌انگیز ما باشد و پارادایم «خام‌فروشی و پخته‌خریدن» و دلالی، شیرین‌ترین نوع و شیوه کسب‌وکار در تجارت تلقی شود و نگرش اقدامات کوتاه‌مدت بر تصمیم‌ها و رفتارها غالب باشد و همواره فقط منتظر باشیم که تغییرات و تحولات از «بالا» اعمال شوند، دستیابی به آرمان‌هایی که مدام آرزوی‌شان می‌کنیم، بسیار بعید خواهد بود و مشکلات فقط از شکلی به شکل دیگر تغییر خواهند کرد. اگر گذشته دور ما به هزار و یک دلیل، مبتلا به انحراف‌ها و انحطاط‌های تحمیلی بیگانگان است، پس دست‌کم برای امروزی بکوشیم که خود گذشته فردای فرزندان ما خواهد بود و سرنوشتش، امروز به‌دست خود ما رقم
می‌خورد. این گره‌ها که هر گروه، مستقل از دیگری – و فقط به خاطر زاویه نگاهی که داریم- بر تاروپود توسعه می‌زند، کلاف سردرگمی را میراث آیندگان خواهد کرد، که به‌سادگی گره‌زدن امروزمان، گشوده نخواهند شد و شاید نتوان در آن روزها به همین سادگی که امروز، تاریخ ناسزاوار گذشته را به دخالت‌های بیگانگان نسبت می‌دهیم، دوباره دست به فرافکنی بزنیم و خود را بی‌تقصیر جلوه دهیم!
دیدگاه‌ها
ارسال نظر