وقتی از حقوق مصرف‌کننده صحبت به میان می‌آید و بارها در مناسبت‌های گوناگون بر آن تاکید می‌شود، این معنا را به ذهن متبادر می‌کند که از جایی میان تولیدکننده و مصرف‌کننده بیگانگی رخ داده است.
این امر چگونه ممکن است وقتی چرخه تولید براساس نیاز مصرف‌کننده شکل می‌گیرد. گفته می‌شود از زمانی که فناوری بین تولیدکننده و مصرف‌کننده فاصله انداخت این بیگانگی نیز به وجود آمده است. در ابتدای قرن بیستم میلادی متفکرانی به‌ویژه آلمانی که وارثان تفکر متافیزیکی یونان هستند و شاهد مرحله نهایی این تفکر در شکل فناوری نوین در همه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بوده‌اند، هشدارهایی نسبت به تاثیر این پدیده که تمام ابعاد زندگی بشر را دگرگون می‌کرد، داده‌اند. هایدگر در کتاب «هستی و زمان» که در سال ۱۹۲۷میلادی (۱۳۰۶ شمسی) منتشر شد، در بخش «جهان پیرامونی» در توصیف چرخه حرفه‌ها می‌نویسد؛ در تولید یک محصول نهایی در تمام مراحل کار دیگران به‌طور غیرمستقیم و مصرف‌کننده نهایی به‌طور مستقیم حضور دارند. در گذشته سازنده، به‌عنوان مثال معمار سرپناهی می‌ساخت تا مصرف‌کننده به همراه خانواده‌اش از گزند سرما و گرما و جانوران موذی در امان باشند. در این شکل از تولید آنچه مهم بود، دغدغه‌ای است که بنا یا معمار نسبت به دیگری(مصرف‌کننده) داشت. متقاضی امنیت و سلامت‌اش را به سازنده می‌سپرد و دومی نیز با لحاظ کردن این مسئله که هر دو در یک جهان
حضور دارند، نسبت به تولید آن محصول احساس تعهد می‌کرد. امروز اما فناوری این پروا را به یاد نمی‌آورد؛ یعنی از زمانی که فناوری، خطوط تولید را به‌منظور تولید انبوه ایجاد کرد، مصرف‌کننده حقیقی به شکل مجازی درآمد و تولید کالاهایی یکسان برای همه سلیقه‌ها در دستور کار تولیدکننده‌ها قرار گرفت. حال این موضوع چگونه به تفکر متافیزیکی مرتبط می‌شود. در این نوع تفکر افراد بدون توجه به تفاوت‌های فرهنگی، جغرافیایی و هر آنچه تنوع‌های قومی و فرهنگی می‌نامیم، به‌عنوان یک جنس مورد توجه قرار می‌گیرند. ذات جنس نیز جوهر لایتغیری است که فقط در عرض تفاوت می‌یابد(ارسطو). چنین دیدگاهی در جهان فناوریک فقط در اقتصاد «غیریت» را نزدود، بلکه شاکله‌های جهان سیاست و فرهنگ نیز تکنیکی شد. علم نیز در روش خلاصه شد و باتوجه به دستاوردهای این حوزه، دانشمندان سایر علوم، روش علمی را به کار گرفتند تا از قافله عقب نمانند. چنین شد که علوم اجتماعی به کمک سیاست آمد تا به‌طور منسجم اوضاع و امور را مدیریت کنند. اندیشمندان غربی با مشاهده بحران‌های بکارگیری علم به این معنا در جهان انسانی، آن را به نقد کشیدند تا عوارض سوء آن بر حیات اقتصادی و سیاسی کاهش
یابد. نقدهای بنیادی مارکس با نشان دادن مشکلات نظام سرمایه‌داری در واقع آنها را هوشیار کرد تا برای ادامه حیات خود اصلاحاتی در نظام اقتصادی و سیاسی انجام دهند. نظام‌هایی نیز با بازتوزیع درآمد و جلوگیری از شکل‌گیری انحصارها و در نهایت ایجاد رقابت میان تولیدکنندگان، تلاش کردند منافع مصرف‌کنندگان را از ابعاد دیگری تامین و به نوعی «دیگری» را دوباره به جهان خود وارد کنند. ماکس وبر، اندیشمندی دیگر درباره سویه‌های اجتماعی گوشزد کرد اینکه پس از قرون وسطا قرار بر این بود بار سنگین هستی انسان‌ها را سبک کنیم اما اینک آنها را در قفس آهنین بروکراسی گرفتار کرده‌ایم. (اصل معنا از وبر است و نگارنده با استفاده از عبارت کتاب «سبکی بارهستی» میلان‌کوندرا در اینجا از معنای معکوس استفاده کرده است.) اما ما را چه می‌شود که بدون توجه به مبانی بنیادین اندیشه متافیزیک یونانی، گویی فناوری برگرفته از شاکله منطق صوری ارسطویی فقط یک ابزار خنثی است؛ گویی کیسه‌های تهی است که می‌توان هرچیزی(thigs) را درون آن بسته‌بندی و به دیگران ارائه کرد. اشتباه نشود در اینجا منظور ذم علوم نیست؛ بلکه تذکر به مبانی هستی‌شناسی متفاوت جهان فناوری است که امروز
تمام ابعاد زندگی بشر را دربرگرفته است. متاسفانه در این سو نقدهای اندیشمندان غربی بر بکارگیری این اندیشه در ساحات اجتماعی را نمی‌بینیم. به همین جهت با توجه به التقاط‌های فکری در یک حالت «امتناع تفکر» گرفتار آمده‌ایم. (واژه «امتناع تفکر» از سیدجواد طباطبایی است با تاویل نگارنده) در این شیوه از تفکر چنانکه اشاره شد «تفاوت انسان‌ها» (غیریت یا دیگری) در محاق رفت و از آنجا که به ریشه‌ها توجه نداریم تلاشی برای بازیابی آن چنانکه در آن سو می‌شود، نمی‌کنیم. چنین است که «دیگری» خودی نیست، بیگانه و… تلقی می‌شود.
مهدی اسحاقیان
دیدگاه‌ها
ارسال نظر